WWW.REFERATCENTRAL.ORG.UA - Я ТУТ НАВЧАЮСЬ

... відкритий, безкоштовний архів рефератів, курсових, дипломних робіт

ГоловнаІсторія Всесвітня → Пошук і аналіз гістарычных крыніц. Праблемы вывучэння непісьмовых крыніц - Курсова робота

Пошук і аналіз гістарычных крыніц. Праблемы вывучэння непісьмовых крыніц - Курсова робота

Пры аналізе крыніцы крыніцазнаўца вызначае складаны характар тэксту (злучэнне розных крыніц, рэдакцый, устаўкі і г. д.) і, акрамя тэксталагічных, выкарыстоўвае метады кампаратыўнага (параўнальна-гістарычнага) вывучэння тэкстаў (як прыклад, вызначэнне А.А. Шахматавым рэдакцый і пратографаў "Аповесці мінулых гадоў" і прычын іх узнікнення).

Пасля палеаграфічнага і граматычнага прачытання даследчык яшчэ не можа сцвярджаць, што поўнасцю зразумеў сэнс, укладзены ў тэкст аўтарам. Крыніца належыць да пэўнай эпохi, і яе складальнікі жылі і думалі катэгорыямі гэтай эпохі, а не нашага часу. На гэтым этапе (этапе вытлумачэння, інтэрпрэтацыі) дапамагае асобная галіна крыніцазнаўства – герменеўтыка (мастацтва і тэорыя вытлумачэння), якая мае на мэце вызначыць сэнс, зыходзячы з яго аб'ектыўных (значэнне слоў і іх гістарычна абумоўленыя варыяцыі) і суб'ектыўных (намеры аўтараў) падстаў. Мяркуюць, што паходжанне гэтага слова звязана з імем бога Гермеса, весніка багоў, якому прыпісвалася таксама вынаходнiцтва мовы і пісьменства. Безумоўна, што задача вытлумачэння зместу крыніцы датычыцца не толькі пісьмовых крыніц; яе вымушаны вырашаць і археолагі, і этнографы, і прадстаўнікі іншых навуковых дысцыплін.

Задача інтэрпрэтацыі крыніцы спалучаецца з вызначэннем часу і месца яе стварэння. Выкарыстанне дадзеных гістарычнай храналогіі дазваляе вызначыць прамыя звесткі аб часе – год, месяц, індыкт і г. д., а выкарыстанне дадзеных гістарычнай геаграфіі – правесці лакалізацыю гістарычнай крыніцы. Пры гэтым, аднак, даследчык павінен прыняць за правіла супастаўленне прамых (непасрэдных) і ўскосных звестак аб часе, тых звестак, якія аўтар вызначае несвядома (ці неабачліва). Галоўным лозунгам на этапе гістарычнай крытыкі павінен стаць лозунг: "Шукай супярэчнасці!"

Для значнай часткі крыніц істотную ролю мае вызначэнне аўтара (атрыбуцыя). Асабліва складанай гэтая задача з'яўляецца ў дачыненні да рукапісных твораў эпохі сярэднявечча: тады пазначаць аўтарства лічылася калі не грахоўным, то не прынятым. Узнікаюць праблемы і пры вызначэнні дзеючых асоб гэтых твораў. Так, рускія князі традыцыйна мелі імёны і славянскія, і хрысціянскія. Хрысціянскае імя вызначалася пераважна праваслаўным календаром, славянскае часцей давалася ад імя бацькі і дзеда. Адпаведна існаваў даволі сціслы набор княжацкіх імёнаў (на тэрыторыі Полацкай зямлі гэта, напрыклад, Уладзімір, Усяслаў, Брачыслаў, Рагвалод, Глеб). У такім гэтага, як адзначае Э. М. Загарульскі, часам складваецца ўяўленне, што дзейнічаюць розныя людзі, у той час як на самай справе гэта адна і тая ж асоба.

Калі крыніца створана не ў тым месцы, не ў той час або не тым аўтарам, што ў крыніцы акрэслены, то мы маем падставы сцвярджаць, што гэтая крыніца несапраўдная (падробка, фальсіфікацыя і г. д.). Але нават падробка часам змяшчае пэўную цікавую інфармацыю. Вывучаючы мэты фальсіфікацыі ці падлогу, даследчык можа атрымаць шмат дадатковай інфармацыі аб крыніцы, да таго ж найчасцей падробкі вельмі дакладна перадаюць знешнія характарыстыкі таго ці іншага віду крыніц.

Вызначыўшы сапраўднасць гістарычнай крыніцы (г. зн. тое, што яна мела месца як гістарычны факт), даследчык звяртаецца да яе зместу. На этапе ўнутранай крытыкі крыніцазнаўца вывучае верагоднасць (пэўнасць) гістарычнай крыніцы – ступень адпаведнасці яе зместу таму гістарычнаму факту, які яна апісвае. Ніводная крыніца не можа поўнасцю перадаць тое, што адбылося. Чалавечая памяць схільная губляць асобныя дэталі, тыя ці іншыя рэчы з'яўляюцца толькі рэшткамі (часткай) падзей і ніколі не перадаюць іх поўнасцю. Ступень адпаведнасці інфармацыі гістарычнай крыніцы пэўнаму гістарычнаму факту (г. зн. ступень яе верагоднасці) паказваюць такія катэгорыі крыніцазнаўства, як паўната і дакладнасць.

Паўната – гэта адлюстраванне ў крыніцы найбольш характэрных рыс, уласцівасцей, галоўных якасцей пэўнага прадмета, з'явы. Гэтая катэгорыя якасная. Дробная знаходка, невялікі тэкст можа кардынальна змяніць погляд даследчыка на асобную падзею, на гістарычны факт, які ён вывучае. Колькаснай характарыстыкай з'яўлецца дакладнасць гістарычнай крыніцы – ступень перадачы ў ёй асобных дэталей апісанай падзеі. Разам з тым гэта тыя дробязі, з якіх складваецца ўяўленне даследчыка пра апісаную падзею; часам менавіта іх якраз і не хапае для больш поўнага ўяўлення пра пэўны вывучаемы факт гістарычнай рэчаіснасці.

Катэгорыі паўнаты і дакладнасці цесна звязаны паміж сабой, аднак дакладная крыніца не заўсёды найбольш поўная. Часам складальнік крыніцы захапляецца дэталямі, дробязямі, якія ўскладняюць асэнсаванне падзей (як у вядомай байцы І. А. Крылова "Цікаўны": "Слана, бач, я і не заўважыў"). Дзённікі, якія складаюцца адразу пасля падзеі, лепш перадаюць дэталі, а ўспаміны ў большай ступені змяшчаюць асэнсаванне мінулага, больш поўны погляд на падзеі і г. д.

Інфармацыя аб мінулым не адлюстроўваецца, а праламляецца ў крыніцы (як прамень свету, праходзячы праз прызму). Па-першае, яна праламляецца праз свядомасць пэўнай гістарычнай эпохі. Крыніцы – рэшткі культуры мінулага, аддзеленыя ад нашага жыцця не толькі значным інтэрвалам часу, але і разрывам у традыцыі, што часам ускладняе іх разуменне. Па-другое, на інфармацыю аказвае вялікі ўплыў псіхалогія пэўных сацыяльных груп, да якіх належалі аўтары гістарычных крыніц. Па-трэцяе, інфармацыя скажаецца, праходзячы праз сістэму светапогляду стваральнікаў гістарычных крыніц, праз іх свядомасць.

Азначанае акрэслівае неабходнасць вывучэння гістарычнай псіхалогіі, псіхалогіі пэўных груп і асоб (асабліва пры істотным уплыве апошніх на грамадскае жыццё). Даследчык абавязкова павінен вызначыць матывы стварэння гістарычнай крыніцы. Так, расійскія і савецкія гісторыкі спасылаліся на звесткі руска-літоўскіх летапісаў аб заваяванні рускіх зямель літоўскімі князямі. Аднак пры ўважлівым вывучэнні псіхалогіі і права той эпохі можна заўважыць, што заваёва, права сілы былі галоўнымі ў абгрунтаванні правоў на землі, рэчы і г. д. Між іншым, пасля таго як ініцыятыва ў збіранні рускіх зямель была князямі ВКЛ ў канцы XV ст. канчаткова страчана, агульнаруская частка першага беларускага зводу губляе сваё значэнне. Патрэбна было іншае абгрунтаванне правоў на тэрыторыі з пераважна праваслаўным насельніцтвам. Таму і ўзнікла канцэпцыя заваёвы. Дарэчы, у адпаведнай частцы першага беларуска-літоўскага зводу ("Летапісцы вялікіх князёў літоўскіх") змяшчаецца падобнае тлумачэнне прэтэнзій на Падолле. У гэтым выпадку патрэбна, гаворачы словамі В. В. Ключэўскага, умець чытаць "паміж радкоў летапісаў".

Вывучаючы інфармацыю гістарычнай крыніцы, даследчык абавязкова сутыкаецца з пэўнымі скажэннямі. Апошнія могуць быць як свядомымі, так і несвядомымі. Часам стваральнік гістарычнай крыніцы не меў магчымасці дакладна назіраць тое, што адбывалася. Вызначэнне аўтара (атрыбуцыя) на першым этапе крыніцазнаўчага аналізу дазваляе вызначыць індывідуальныя характарыстыкі аўтара і іх уплыў на інфармацыю. Многія людзі маюць уласцівасць звяртаць увагу на дробязі і не ўмеюць вызначыць галоўнае, некаторыя проста не ўмеюць слухаць ці запамінаць, у асобных спрацоўвае ўнутраная цэнзура ("не сказаць бы чаго лішняга") і г. д.

Даследчык павінен таксама адрозніваць інфармацыю з першых рук і інфармацыю, атрыманую са слоў iншых сведкаў і іх абагульненняў. Пры гэтым трэба з пэўным недаверам ставiцца да складальніка крыніцы. Свядома ці несвядома некаторыя аўтары перадаюць прачытанае ці перажытае іншымі людзьмі як эпізоды свайго жыцця. Вывучаючы такую інфармацыю, гісторык найперш імкнецца вызначыць крыніцы, з якіх яна атрымана.

І ўрэшце, завяршае крыніцазнаўчую крытыку сінтэз гістарычнай інфармацыі. На гэтым этапе даследчык параўноўвае звесткі розных крыніц аб тым ці іншым факце і вызначае ступень рэпрэзентатыўнасці, каштоўнасці гістарычнай крыніцы. Пры гэтым часта ствараецца пэўны генетычны рад. Так, пры вывучэнні пісьмовых крыніц вызначаюць пратограф, спісы, рэдакцыі; чарнавікі і белавікі, копіі. Вывучэнне дакументаў заканадаўства прадугледжвае вызначэнне пісьмовага ўвасаблення заканадаўчай ініцыятывы, законапраекта, дакументаў яго абмеркавання і публікацыі.

Спынімся далей на канкрэтных аспектах вывучэння асобных родаў і відаў пісьмовых крыніц.

ЛIТАРАТУРА

  1. Клейн Л.С. Археологические источники. Спб., 2008.

  2. Спосаб напісання, нягледзячы на блізкасць моў, у перыяд XIV – XVIII ст. істотна адрозніваўся. Гл.: Куль-Сяльверстава С.Я. Беларуская палеаграфія. Гродна, 2006;

  3. Гл.: Мова беларускай пісьменнасці XIV – XVIII ст. Мн., 2000.

  4. Загорульский Э.М. Генеалогия полоцких князей Изяславовичей. Мн., 2004.

  5. Гл. Ходзін С.М. Летапісанне на Беларусі // Беларускі гістарычны часопіс. 1997. № 2

Loading...

 
 

Цікаве